Fontoj: Jacobus Bouman: Bedijking, opkomst en bloei van de Beemster (Endigigo, ekprospero kaj florado de Beemster)

kaj Grootvaders memorieboek (Memorlibro de la avo)

Joop Wit: Waterland

Teksto: Cor kaj Koosje Franken

Ilustrajhoj: W.A.Porte

Esperantigo: Johan van der Hoek

Waterland (Akvolando)
Inter Amsterdam kaj la urbo Alkmaar, Zaanregiono kaj IJssellago situas jam delonge tereno richa je lagoj, riveretoj kaj marchoj. Por tiu regiono plitauhga nomo ol Waterland ne eblus. Ghis la sepa jarcento tie fluis multaj marchriveretoj. Inter ili Bamestra. Pro forta fluado, kauhzante severan abrazion, tiu rivereto evoluis ghis granda lago: Beemster.

Post jarcentoj da interbatalo, tero kaj akvo nun harmonie kushas kune. Fieraj "kloshbienoj" (bieno kvadratforma kun piramidforma tegmento), charmaj dometoj kaj digoj, kiuj dislimas akvon kaj teron, apenauh memorigas la obstinan homan luktadon kontrauh la elementoj en pasintaj epokoj.

La Sanktularinundo (inundo je Chiusanktula tago)
Ne nur la sanktulara subakvigho, je la 1a de novembro 1170, sed ankauh aliaj shtormkauhzitaj inundoj klare montris ke abrazio de lagobordoj estis konstanta minaco. Dauhris tamen ghis la fino de la 16a jarcento antauh ol oni kapablis efike kontrauhbatali la akvon.

Periodo de inventoj
Chirkauh la fino de la 16a jarcento oni multe inventis. Ekzemple la okflankan de interne turneblan muelejon. La invento ebligis, per interna rado kaj chenoj, turni la muelejan supron kun la aloj al chiuj ventodirektoj.
Sur la tereno de senakvigo oni ankauh elpensis plurajn sistemojn por akvoforigo, ekzemple per supren kaj malsupren movighantaj ujoj, per suprenshrauhbado auh per centrifugado.
Koncerne la sekigon de Beemster, komisiono esploris chiujn eblojn, fine elektante la okflankan muelejon.

Estraro
Por la estonta poldero oni enoficigis estraron, kiu konsistis el digestro, digadministrantoj kaj chefpolderanoj. Ili estis regentoj kaj richaj komercistoj, kiuj pere de Dirck van Oss petis la sekigon. Inter ili estis ekzemple Rombout Hoogerbeets kaj Nicolaas Cromhout.
Lambert Wijngaartszn van Vollenhove havis proprietaj rajtoj pri la lago. Favore al sekigo li rezignis pri ili kaj kompense oni nomumis lin unua digestro.

Adjuko
En chiuj urboj en Holando kaj Okcident Frislando estis anoncita ke chiu muelejofaristo kiu deziras labori por senakvigo per la okflanka muelejo, venu al la gastejo De Drie Morianen (la tri negroj) en Amsterdam. Tamen jam antauh ol aliaj havis iun ajn shancon Pieter Claasz el Graft kaj Pieter Pieterszn el De Rijp prezentis sin en kunveno de chefpolderanoj, ofertante senakvigi la tutan Beemster ene de unu jaro kaj teni ghin seka, kontrauh nur 127 mil guldenoj kaj nur per dekses muelejoj. La iniciatintoj akceptis tiun malmultekostan proponon.

Jan Adriaansz Leeghwater
Leeghwater estis genia kaj inventema viro li farighis chefkontrolisto pri la muelejoj. Li enkondukis plibonigojn kaj faris malgrandajn inventojn kiuj montrighis praktike aplikeblaj. Petate de Dirck van Oss, li diversloke sondis kaj notis la profundecon de la lago kaj tiel prikalkulis la kapaciton de la muelejoj.

Permesilo
La 9an de majo en la jaro 1607, permeso por chirkauhdigigo de Beemster estis petata al la registara secretario, Johan van Oldebarneveldt kaj jam la 21an ghi estis donita. Lauh devigo oni komencis fosi ringokanalon chirkauh la lago. Plue defluiga kanalo necesis lauh la vilaghoj Ursem, Avenhorn kaj Oudendijk al Lutje Schardam. Defluiga kluzo en la tiea mardigo inkludis la laboron.

Disvendado de la tereno
Montrighis, ke oni fidis la labormanieron, char jam antauh ol turnighis la unuaj muelejaj aloj, la grundo estis vendita po 27 guldenoj por "morgen" (morgen egalas 8514 kvadratmetrojn)

Muelejoj
Oni supozis ke eblas per dekses padelradmuelejoj, dek novaj kaj ses malnovaj, senakvigi la polderon. En majo 1608 la superaj muelejoj ekfunkciu kaj monaton poste la malsupraj. La muelfaristoj estis devigitaj senakvigi la lagon antauh chiusanktula tago, la unuan de novembro, 1608. Du novaj muelejoj, oni pensis, povas forpumpi tiom da akvo kiom tri malnovaj. Se ili ne sukcesos plenumi sian devigon, sekvos milguldena punpago.

Komencigho de la laboro
Konstruo de ringodigo
La digo estis adjukita kaj farata en partoj, kiuj variis en longo inter kvardek kaj cent metroj. Oni do povis eklabori multloke.
Evidentighis tre malfacile disigi Beemster de la aliaj chirkauhaj lagoj. Che la vilagheto Spijkerboor trovighis rapidfluejo. Necesis tie enbati longajn fostojn por fari fortikan tabulbarajhon. (Subdige la fostoj restas ghis nun)

Malsukcesoj
La polderfarantoj ne havis bonshancon, char la somero en 1608 estis tre malbona. Pro tio la digo ne estis fermita ghustatempe. La chefpolderanoj pagis pro la miskalkulon kaj digestro Van Vollenhove demissiis.
Estis pli da malfavoro. Kamparanoj kaj fishistoj el la chirkauhajho malshatis la senakvigon kaj provis saboti la laboron.
La fina bato tamen estis terura januarshtormo en 1610. Ghi kauhzis rompighojn en la waterlandaj mardigoj. Alfluego, kauhzita de tiu digdetruo, atingis la novan malfortan beemsteran digon, kiu sekve detruighis.
La sekigado shajnis katastrofo. "Oni vidis okcent mil orguldenojn drivi en la ondoj, en la formo de torfopecoj kaj disbatitaj muelejoj," tiel sciigas nin kronikoj.

Denova komenco
Multaj akciuloj rezignis, por eviti pliajn malgajnojn, sed la chefpolderanoj gvidataj de Dirck van Oss ne perdis kuraghon. Preskauh miliono da guldenoj pli malrichaj, sed richaj je sperto, ili decidis plialtigi kaj plifortigi la digon. Post provizora fermo de la digo, la muelejoj en junio de la jaro 1610 denove ekpumpis. Dum la pumpado la digo estis plifortikigata. En 1611 duafoje la plej malprofundaj lagopartoj suprenakvighis.

Ne dekses, sed 43 muelejoj
En la vintro 1616 - 1611, Beemster estis glacikovrita. Termezuristoj faris sian utilan taskon sur la glaciebenajho.

Venko
Finfine la homo venkis. La 19an de majo 1612 Beemster estis tute senakvigita. La kosto de la endigigo estis preskauh du milionoj da guldenoj, chirkauh 15-foje pli ol oni atendis.
Kontentaj pri la sukceso de la entrepreno, la chefpolderanoj invitis la princojn Maurits kaj Frederik-Hendrik por spekti la novan landon. Ili estis akceptitaj en tendo, starante kie nun situas la gastejo Heerenhuis.

Dislotumado de la parceloj
Montrighis ke multaj deziris acheti parcelon en la nova poldero. La tereno estis dividita en parceloj, mezurantaj 20, 8, 5 auh 2 "morgen" kaj per lotumado venditaj al 123 partoprenatoj.
La disvendado okazis la 30an de julio 1612 en la granda salono de kastelo Purmersteyn. Tie, Lucas Sink, termezuristo, nudbrake aperigis slipojn el du korboj. En unu korbo trovighis la nomoj de la interesatoj en la alia la numeroj de la parceloj.

Digestroj
Post la katastrofo en 1610, Tobias Coene estis elektita digestro. Li montrighis lerta estro. Li interalie enkondukis dokumenton, la "keur," kiu priskribis rajtojn kaj devojn de polderanoj. Ghis 1618 De Coene dedichis sin al Beemster. Pro lia forpaso, Hugo de Groot, fama nederlanda juristo, verkis lauhdan himnon, kiun oni gravuris en marmorplaton. Tiu memorshtono vidighas ankorauh en la preghejo en Middenbeemster. La koro de De Coene estis enterigita en tiu preghejo. Pri tio memoras nun nur rompita, piedshlifita tomboshtono.

Dirck van Oss la juna
La sekvanto de De Coene estis Dirck van Oss, filo de Dick van Oss, iniciantinto de la senakvigo. La oficon li plenumis dum preskauh 50 jaroj.

Vivo en la nova poldero
La unuaj loghantoj
La ekkulturado de la poldero, kiel vojkonstruado, plilarghigo kaj pliprofundigo de drenkanaletoj estis multjara laboro. Laboristoj kiuj okupis sin pri tiu tasko, vivis en vilaghetoj, konsistantaj el lignaj barakoj. Kelkaj nomoj ankorauh memorigas pri tiuj barakoj, kiel "Hoornse Keet" (Hoorna barako. Hoorn estas najbara urbeto), antauha gastejo je la angulo de Middenweg (meza vojo) kaj Hobrederweg (Hobrede, nomo de najbara vilagho).

Agrokulturo kaj brutbredado
La unuan jaron oni semis en la bonkvalitan teron kolzon. La rikolto tiom abundis, ke chiu oleomuelejo en la chirkauhajho povis funkcii tutan jaron. Ankauh pashtejoj estis tre bonaj.

Dum pluvegoj la drenkanaloj ne povos enhavi chiun akvon. Char ankauh la forpumpado ne chiam sufichis, multal kampoj en auhtuno kaj vintro subakvighis. Tial multajn agrojn oni shanghis en pashtejojn. La bovo por Beemster chiam estis simbolo de prospero. Tion spegulas ka komunuma blazono: blua fono kun rugha bovo sub ora suno.

Antauhe multaj grasaj rughbrunaj oksoj por buchado sin pashtis en Beemster. La viando estis peklata por la foraj vojaghoj de la holanda komerca shiparo.
Pro bovopesto multaj bredistoj perdis sian tutan brutaron.
Iom post iom nigremakulaj bovoj anstatauhis la rughajn.

Bienoj kaj parkoj.
La familio Van Oss konstruigis lauh Volgervojo grandan bienon kaj nomis ghin Zwaansvliet (Cignofluejo). Multaj regentoj kaj komercistoj en la urbo sekvis tiun ekzemplon. En la somero la urbaj higienaj cirkonstancoj esti tre malbonaj. La plejmulto de la bienoj situis lauh Volgervojo kaj estis kun siaj chirkauhdomaj kanaloj kaj ghardendometoj ornamajhoj por la poldero.
Iom malplirichuloj venis Beemsteron konstruigante tiel nomatajn "klosh"bienojn. Por ili la antauha parto de la konstruajho estis instalita kiel somerloghejo. La farmisto kaj lia familio loghis en malantauha parto.
Du bienoj kun tiuj "sinjoraj chambroj" estas Eenhoorn (unukornulo) kaj Lepelaar (plataleo) lauh Middenweg (mezvojo).

La preghejo en Middenbeemster
El chiu cent morgen-oj da sekigita tereno, unu estis por la eklezio. En 1618 oni ekkonstruis fundamenton por preghejo kaj chirkauh ghi tombejon. En 1622 oni ekkonstruis la preghejon. Hendrick de Keijser, la fama arkkitekto de la Dampalaco en Amsterdam projektis ghin.

La Beemstera preghotago
La 30an de julio en 1623 la preghejo estis solene konsekrita. Ekde tiam oni solenas tiun tagon: la beemsteran preghotagon.

Turpinto
En 1624 la tiam senpinta turo grave malstabilighis. Per grandaj kostoj oni riparis tiun kadukon kaj decidis prokrasti la starigon de turpinto, ghis la tero estos iom pli firma. En 1661 okflanka pinta tursupro oni lokis, sub gvido de fama arkitekto, Pieter Post.

Piedvarmigila chambro
En 1626 ambauhflanke de la turo chambroj estis konstruitaj. La sudflankan chambron oni distinis por konsistorio, la nordflankan ekuzis la diservantoj. Chi-tage tiun chambron oni nomas piedvarmigilan chambron. Vintre dum malbona vetero preghejen-irantoj, kiuj ofte longe piediris, povis revarmigi sin che granda bela kaheltegita fajrujo. Char auhtune kaj vintre vojoj ofte estis nesurireblaj, irantoj venis boate auh lauh digetoj kaj trans kortoj al la "De Buurt" (dialekta nomo por la chefa vilagho).
Kiam ili dum la promeno devis trairi flakojn, viroj portis virinojn surdorse. Multaj preghejen-irantoj havis en Middenbeemster "vizitdometon" kie oni konservis la preghlibron, piedvamigilon kaj dimanchajn vestojn.

De la 18a jarcento ghis nun

Estraro

Ghis la franca periodo (1795) Beemster-on estris digestro kaj chefpolderanoj. La francoj instalis civitan estraron. Komence ghi havis sian sidejon en la konsistorio. Ekde 1799 "La Sinjora Domo" estis la loko kie kunvenis la konsilantaro kaj kie geedzighoj plenumighis. Ekde 1923 la komunumajn oficejojn trovighis en la sekretariejo en Leehwaterstrato. En 1993 Middenbeemster ricevis propran urbodomon.

La pripumpado de Beemster
La muelejoj, dependante de veteraj cirkonstancoj, ne chiam kapablis dreni la tutan polderon. Fine de la 19a jarcento ili estis anstatauhigitaj de vapor- kaj poste de elektraj pumpiloj. (Nuntempe du modernaj pumpilejojn prizorgas la drenadon)

Malprospero
Pro militoj kaj, en la 18a jarcento, pro franca subpremado la komercistaro malrichighis. Oni ne plu kapablis pagi la kostojn por eksterurba loghado. En la 19a jarcento la bienoj estis malkonstruitaj kaj parkoj forigitaj.

Farmbienoj
La grandaj bienoj malaperis, sed feliche restas multaj belaj kloshbienoj. Multaj el ili ne plu uzatas por agrokulturo. Multaj bonhavuloj achetis tian domon kaj adaptis ghin al la moderntempaj postuloj, tamen ofte riparis ghin respektante la pasintecon. Pro tio bonshance eblas konservi "kloshojn."

Trafiko

Vojoj
Che la polderigo oni projektis la vojojn pli larghaj ol kutime en tiu tempo. Ili estu tiel larghaj, ke du kaleshoj sin povis preteriri. Ghis la 20a jarcento tiu largho sufichis.

Auhtune kaj vintre la nepavimitaj vojoj estis preskauh nesurirablaj. Oni nur povis vojaghi boate auh chevale. Baldauh jam estis regula shipa servo inter Purmerend kaj Middenbeemster.

La ringodigo inter Purmerend kaj Oosthuizen farighis trenvojo. Sur trenvojo chevaloj trenis shipojn.

Sur la plejmulto de la poldervojoj, ekzemple inter Purmerend kaj Middenbeemster oni faris konkokovritajn padojn. Kie staris domoj, oni faris padojn el lignajhoj.

La unua pavumitaj shoseo estighis en1849. Ghi iris de Purmerend al Middenbeemster kaj de tie al Avenhorn kaj De Rijp. Post 1850 chiuj vojoj pavimighis.

Tramo (1895 - 1932)
En 1895 la tramvojo mallarghspura, Amsterdam - Purmerend - Alkmaar estis enauhgurita. La vagonetojn tiris vaporlokomotivoj. La mashinisto staris apud la kaldronego kaj rigardis lauh la flanko auh tra malgrandaj fenestroj de la tirilo.
La vojagho de Amsterdam ghis Purmerend dauhris tri kvaronhorojn, kaj de Amsterdam ghis Alkmaar du horojn. De la stacidomo en Purmerend (che la trenvojo) la tramo trans levponton eniris Sudorientbeemsteron. Tiun ponton gardis gardisto per flago kaj signalfosto. Per granda S-forma kurbo la rajloj serpentumis malsupren lauh la Purmerenda vojo. La fervojo iris tra Middenbeemster lauh la Rijpervojo al la vilagho De Rijp kaj lauh Schermerhorn al Alkmaar.
Dum glacipluvo, povis okazi ke la lokomotivo ne kapablis propraforte supreniri la digon. Multfoje la trameto tiam retroiris por nova klopodo. Tio estis granda spektaklo por chirkauhloghantoj. Kaze de fina malsukceso oni petis pushhelpon de pasagheroj kaj rigardantoj.

Famaj beemsteranoj

Carel Fabritius

Carel (prononcu Karel) estis filo de la unua instruisto-preghejpedelo kaj unu el la plej talentplenaj lernintoj de Rembrandt. Lia verkaro ne bazighas en kontrastoj, kiel che Rembrandt, sed en skrupula observado de lumvaloroj. Li metis ankauh perspektivon, spacon kaj etoson en siajn kreajhojn. Liaj pentrajhoj inter alie pendas en Rijksmuseum (shtata muzeo) en Amsterdam kaj Mauritshuis en Hago. En 1650 li transloghighis al Delft. En 1652 li membrighis en la (pentrist-) gildo. En 1654 li perdis la vivon dum eksplodo de pulvomagazeno, kiu ankauh detruis la pentristan laborejon. Vershajne tio estas la kauhzo ke restas malmultaj verkoj liaj.

Bettje Wolff (1738 - 1804)
En 1759 Elizabeth Bekker el Vlissingen edzinighis kun, la 30 jarojn pli agha, Beemstera pastro Wolff. La pastrejo en kiu ili loghis estas la nuntempa muzeo: "Betje Wolff". Betje famighis tutlande kiel auhtorino kaj poetino. Shi verkis romanojn, novelojn, poemojn kaj vilaghhistoriojn.
Post la forpaso de Wolff, shi ekloghis kun sia amikino Aagje Deken (1741 - 1804) unue en De Rijp kaj poste en Beverwijk.
Kune ili verkis plurajn librojn en leterformo, interalie "Sara Burgerhart" kaj "Willem Levend." Ghis nun ili estas konataj pro tio. Oni povas diri ke ili estis la unuaj verkistinoj kuij praktikis virinemancipadon.

En 1787 la prusoj invadis nian landon por apogi Willem V. Betje kaj Aagje rifughis al Francio, char ili estis adeptoj de la kontrauha partio, la patriotoj. En 1795 Willem V rifughis al Britio, kiam la patriotoj helpe de francaj armeoj proklamis la Batavan Respublikon. Betje kaj Aagje revenis. En 1804 ili forpasis, nauh tagojn unu post la alia.

Jacobus Bouman
Bouman estis brutbredisto kaj, lauh nuntempaj konceptoj, auhtodidakto. Li servis la socion multfunkcie.
Ekzemple kiel chefprelato, chefpolderano, kuninicianto de la Beemstera Brut-asekuro, kiu tiutempe estis ekzemplo por multaj enlandaj kaj eksterlandaj institucioj. Krome Bouman havis kontaktojn kun kleruloj en nia lando. Li verkis artikolojn en revuoj pri agrokulturo. Per la libro "Endigigo, ekprospero kaj florado de Beemster," li multe kontribuis al la priskribado de la beemstera historio.

Wouter Sluis (1827 - 1891)
Ankauh li estis brutbredisto, sed precipe praktikulo pri agrokultoro kaj brutprizorgado. Li estis senripoza serchanto kaj provanto de novaj metodoj. Li enkondukis multajn novajn ilojn, kiel falchmashino, fojnskuilo, sem- kaj drashmashinoj, sterkakvo-charo ktp. Danke al lia strebado, tiuj iloj en 1880 jam vaste uzighis. Plue li elpensis metodon, kiu ebligis fari fromaghon unufoje anstatauh dufoje tage. Por plimalaltigi la polderaj impostoj oni plantis post lia instigo fruktarbojn lauh la vojborderoj. Li fervore agis por fondado de fromaghfabrikoj, pripumpado per vapormashinoj, fontogaso ktp.

lMondheredajho
Beemster-on, tereno novgajnita kaj kultivata ek de preskauh 400 jaroj, oni nuntempe rigardas kiel ekzemplo de historia entreprenista kaj metia kono. Kvankam chitage grandaj shoseoj trairas ghin , la originala arangho ne perdighis. Beemster estas monumento kie la influo de Renesanca epoko ankorauh rekoneblas. Pro tiuj valoroj la poldero enskribighis, fine de la jaro 1999, en la liston de mondheredajhoj de Unesco.