Eeuwenlang
al borrelt er gas in de polders omhoog. Het oudste verhaal
is, dat van de man die achter zijn roeiboot een ton had vastgemaakt,
omgekeerd met de opening onder water. Daarmee voer hij aan
het eind van de middag tot boven zo'n bron, wierp zijn hengel
uit en keerde na een uurtje huiswaarts met vis en met gas om
de beestjes mee te bakken. Zeker is dat het gas na 1905 op
duizenden plaatsen systematisch werd benut.
 Tussen
1875 en 1885 wist Wouter Sluis, boer en uitvinder
in de Beemster, aannemelijk te maken
dat een bron, geslagen om het vee te
drenken, tevens kon dienen om te koken, te stoken,
en bovenal het huis te verlichten. In het water dat spontaan
omhoog kwam borrelen zat methaan.
Tien jaar later ging men bronnen slaan
voor het gas. Een door de smid geknutseld sproeiertje deed het methaan
wat sneller loskomen van het water. Er werd een
ketel overheen gehangen  en
aan de bovenkant daarvan kon het gas worden afgetapt voor gebruik. In
1937 waren
er alleen al in Noord-Holland rond 4000 van zulke particuliere gasvoorzieninkjes
in gebruik: het platteland werd er goeddeels mee
verlicht. Van Gelders papierfabriek in Wormer had ooit 130 lichtpunten
op brongas en het dorpje Hauwert
had er een particuliere straatverlichting van.
In sommige
polders had driekwart
eeuw geleden bijna
elke boerderij zo'n installatie Ook de dokter, de dominee
en de
notaris en al wie
nog meer een beetje geld
en aanzien had nam gas uit eigen tuin, Het boren van de putten,
het maken van de ketels, de leverantie van de gaslampen,
kousjes en glaasjes: het was een industrrie, die licht bracht
in de polder.
 1940-1945
In WO II bleek een gasbron een rijk bezit. Niet alleen
kon er op gekookt, verlicht en verwarmd worden, maar ook auto's
bleken op brongas te kunnen rijden.
Na de laatste oorlog verdwenen langzamerhand de gasbronnen. Het platteland
had waterleiding, elektriciteit en veelal aardgas uit Groningen gekregen.
Dat was gemakkelijker en uiteindelijk vaak goedkoper dan het eigen primitieve
brongasketeltje.De jaren tachtig
brachten een opleving. Brongas is biogas. Het komt zomaar uit de grond
en bespaart fossiele brandstof. Zelfs buitenlanders kwamen kijken.
In 1982 verscheen er een afstudeerscriptie van zeven studenten van de
Universiteit van Amsterdam. Behalve
door de universiteit
werd hun onderzoek begeleid door topambtenaren van het Hoogheemraadschap
van Uitwaterende Sluizen in Edam.
De conclusie was een milieu technische lofzang op de bronnen die helaas
door veel eigenaren al waren gesloten. Ter bevordering van het gebruik
van brongas werd een subsidieregeling in overweging gegeven.
Nog steeds
zijn er in de Noord-Hollandse polders zo'n 150 particuliere
gasbronnen. Het zijn kleine, primitieve energievoorzieninkjes
waarbij gas wordt opgevangen dat zomaar uit de grond komt.
Bij slecht weer geven ze veel gas, bij rustig weer een heel
stuk minder. Op het gas wordt gekookt, er wordt mee gestookt
en een enkele brongashouder eet bij gaslicht, net als vroeger.
Helaas
liep het anders. Europa, met Nederland voorop, ondernam een
kruistocht tegen fosfaat. Het was inderdaad te veel en op
verkeerde plaatsen rondgestrooid, maar de reactie was al
even overdreven. Het water dat het brongas omhoog brengt,
bevat ook fosfaat. Dat is niet te ontkennen, maar het is
ook niet verwonderlijk. Zonder fosfaat kan geen plantje groeien
en geen dier bestaan. Als planten of dieren verteren, komt
dat fosfaat weer vrij: een natuurlijke kringloop. Maar in
naam van het milieu krijgt het milieu soms rare klappen.
 In
1992 besloot het hoogheemraadschap dat de gasbronnen moesten
worden gesloten vanwege het fosfaat. De gasbronhouders verenigden
zich en er volgde een acht jaar lange strijd. De
vereniging verzamelde gegevens over herkomst en techniek.
Er werd geluisterd naar oude verhalen om er argumenten uit
te putten tegen het vernielen van een stukje erfgoed. En
met de kennis groeide de liefde tot het onderwerp: de kleine
primitieve gasfabriekjes in de polder die een halve eeuw
lang het huis, de stal en het leven verlichtten.
Die strijd
werd ten slotte door de gasbronhouders gewonnen, maar niet
als gevolg van de voor de hand liggende gedachte dat je de
natuur niet kunt verbieden de natuur te zijn. Zo simpel durft
een bestuurder vandaag de dag niet meer te denken. Het werd
een kwestie van deskundigen en advocaten
Gasbronnen
in Noord-Holland
De Vereniging tot Behoud van Gasbronnen in Noord-Holland
heeft over de geschiedenis van brongas een boekje uitgegeven.
Dit boekje wil niet alleen de herinnering aan de interessante
geschiedenis van het brongas bewaren, maar vooral ook de bronnen
zelf, want het leven moet niet worden weggestopt in een museum.
De bronnen horen bij dit land van polders en droogmakerijen.
Zo wil de vereniging het houden.
Het boekje
is geschreven voor Douwe Bartstra en verkrijgbaar bij:
M.Timmerman,
J.v.Oldenbarneveldstraat 9,
1462 JK Middenbeemster,
tel.: 0299-684795.
Omhoog |
